Kuelewa hati ya kiwanja kabla ya kununua

Hati ya kiwanja ni nini

Hati ya kiwanja (cheti cha umiliki) ni kumbukumbu rasmi kwamba mtu anashikilia haki ya kumiliki kiwanja kilichosajiliwa. Hutolewa na kusajiliwa na mamlaka za ardhi na inaeleza nani anashikilia haki, kiwanja kipi, kwa miaka mingapi, na kwa masharti gani.

Karatasi ambazo si hati

Nyaraka nyingi ni muhimu lakini si sawa na hati. Hakikisha unajua unaangalia ipi:

• Mkataba wa mauzo au risiti — huthibitisha malipo au makubaliano, si umiliki uliosajiliwa.
• Barua ya ofa — ofa ya haki ambayo bado inapaswa kukamilishwa na kusajiliwa.
• Ramani ya upimaji — inaonyesha umbo na ukubwa wa kiwanja, si nani anayekimiliki.
• Cheti cha kimila cha ardhi ya kijiji — aina tofauti ya haki yenye kanuni zake.

Cha kukagua kwenye hati

• Jina la mmiliki linalingana na muuzaji (au kampuni inayouza).
• Namba na mahali pa kiwanja vinalingana na kiwanja ulichotembelea, na ramani ya upimaji.
• Muda wa haki (mfano, miaka mingapi imesalia) na matumizi yanayoruhusiwa.
• Masharti yoyote, rehani, madai au vizuizi vilivyoandikwa juu yake.

Fanya utafutaji rasmi

Usitegemee nakala ya kopi. Mwombe wakili afanye utafutaji rasmi kwenye ofisi ya usajili wa ardhi kuthibitisha mmiliki aliyesajiliwa na kuona kama kiwanja kina rehani, mgogoro au kodi ya ardhi isiyolipwa.

“Kina hati” na “hati inashughulikiwa”

Baadhi ya viwanja tayari vina hati, vingine bado vinashughulikiwa. Mwombe muuzaji aeleze wazi ni kipi, mchakato umefikia hatua gani, nani anawajibika kuukamilisha, na hati yako itatolewa lini. Pata majibu hayo kwenye mkataba wako.

Dalili za tahadhari

• Muuzaji anaonyesha nakala za kopi tu, au hawezi kuonyesha halisi.
• Jina lililo kwenye karatasi si jina la muuzaji.
• Unashinikizwa kulipa haraka au kwa pesa taslimu, au bei iko chini sana ya viwanja vinavyofanana.
• Muuzaji hataki ufanye utafutaji rasmi au umshirikishe wakili.

Baada ya kulipa

Hakikisha hati inahamishiwa kwa jina lako, na utunze halisi mahali salama na nakala mahali pengine. Kwa Imarah unapokea nyaraka za kiwanja chako kiwanja kikilipiwa chote; tuulize kuhusu hali ya hati ya kiwanja chochote unachokifikiria.